بهجت و واسکولیت
بیماری بهجت و واسکولیت‌ها با التهاب رگ‌ها همراه‌اند و ممکن است دهان، چشم، پوست، مفاصل و اندام‌های داخلی را درگیر کنند. این صفحه نشانه‌ها، روش بررسی، شکل کلی درمان و علامت‌های خطر را می‌گوید.
این بیماری‌ها چیستند؟
بیماری بهجت را NHS بیماری نادری می‌داند که باعث التهاب رگ‌های خونی و بافت‌ها می‌شود. علتش نامعلوم است و ظاهراً با مشکل سیستم ایمنی و ژن‌ها مرتبط است. در مناطقی مثل خاور دور، خاورمیانه و کشورهای مدیترانه‌ای، از جمله ترکیه، شایع‌تر است، هرچند می‌تواند هر کسی را درگیر کند. نشانه‌ها معمولاً در دهه‌های بیست و سی عمر شروع می‌شود.
واسکولیت در واقع نام گروهی از بیماری‌هاست. NHS آن را وضعیتی می‌داند که در آن سیستم ایمنی به رگ‌های سالم حمله می‌کند و باعث ورم و تنگی رگ می‌شود. انواع مختلفی دارد، از جمله آرتریت سلول‌غول‌آسا (التهاب شریان‌های شقیقه، بیشتر در بالای ۵۰ سال)، پلی‌میالژیا روماتیکا که با آن ارتباط نزدیک دارد، و انواعی که ریه، کلیه، پوست یا اعصاب را درگیر می‌کنند. خود بیماری بهجت هم در فهرست NHS از انواع واسکولیت آمده است.
نشانه‌ها
بهجت (NHS): زخم دهان و زخم تناسلی، چشم قرمز و دردناک با تاری دید، جوش‌های شبیه آکنه، درد و ورم و خشکی مفاصل، سردرد، و در موارد شدید التهاب رگ‌ها که می‌تواند به سکته یا از دست رفتن دائمی بینایی منجر شود. نشانه‌ها به‌صورت شعله‌وری و دورهٔ آرامش می‌آیند.
واسکولیت (NHS): تب، خستگی، کاهش وزن و بی‌اشتهایی، درد عضله و مفصل و شکم، بثورات یا چشم قرمز و دردناک، مورمور و بی‌حسی، تنگی نفس یا خون‌دماغ، و در بیماری کلیه، خون در ادرار. در آرتریت سلول‌غول‌آسا: سردرد شدید و مکرر، درد یا حساسیت شقیقه و پوست سر، درد فک هنگام جویدن یا حرف زدن، و مشکلات بینایی از جمله دوبینی و از دست رفتن دید یک یا دو چشم.
پلی‌میالژیا روماتیکا (NHS): خشکی عضلات شانه، گردن و لگن که صبح‌ها بیش از ۴۵ دقیقه طول می‌کشد، بیشتر در بالای ۶۵ سال و بسیار نادر زیر ۵۰ سال. NHS می‌نویسد تا یک نفر از هر پنج بیمار ممکن است دچار آرتریت سلول‌غول‌آسا هم بشود.
چه کسی باید دیده شود؟
- آفت‌های دهان که مکرر برمی‌گردند، به‌ویژه همراه با زخم تناسلی، التهاب چشم، ضایعهٔ پوستی یا درد مفصل.
- تب و خستگی و کاهش وزن بی‌دلیل، به‌خصوص همراه با بثورات، درد مفاصل یا مشکلات کلیه و ریه.
- درد و خشکی صبحگاهی شانه و لگن در سنین بالا؛ NHS می‌گوید اگر بیش از یک هفته طول کشید، پزشک را ببینید.
- ACR از جمله علائمی که ممکن است ارجاع به روماتولوژیست را لازم کند، زخم دهان یا تناسلی، تغییرات چشم و آزمایش‌های غیرطبیعی مشکوک به واسکولیت را نام می‌برد.
چگونه بررسی می‌شود؟
NHS می‌نویسد برای بهجت آزمایش قطعی وجود ندارد. پزشک ممکن است آزمایش خون و ادرار، تصویربرداری، نمونه‌برداری از پوست و آزمون پاترژی (واکنش پوست به یک سوزن) بخواهد. تشخیص معمولاً وقتی داده می‌شود که معیارهایی مثل سه بار آفت دهان در دوازده ماه به‌علاوهٔ دست‌کم دو نشانهٔ دیگر وجود داشته باشد و علت‌های دیگر کنار گذاشته شده باشند. چشم‌پزشک هم در بررسی نقش مهمی دارد.
برای واسکولیت، بسته به نوع آن، آزمایش خون و ادرار، تصویربرداری و گاهی نمونه‌برداری از رگ یا بافت لازم است. نوع آزمایش را پزشک با توجه به نشانه‌ها تعیین می‌کند.
درمان در کل چگونه است؟
NHS برای بهجت می‌نویسد درمان قطعی وجود ندارد، ولی دارو معمولاً می‌تواند با کم کردن التهاب علائم را کنترل کند. برنامه به نشانه‌های هر بیمار بستگی دارد:
- زخم دهان: معمولاً اول کورتون موضعی (کرم، قرص مکیدنی یا دهان‌شویه)، گاهی کلشی‌سین، و در موارد شدید داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی یا بیولوژیک.
- التهاب چشم: باید زیر نظر چشم‌پزشک باشد، چون می‌تواند بینایی را تهدید کند. NHS درمان را اغلب با آزاتیوپرین و کورتون و گاهی قطرهٔ کورتون توصیف می‌کند.
- داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی (مثل آزاتیوپرین، سیکلوسپورین و تاکرولیموس) نیاز به آزمایش خون منظم دارند. بعضی ممکن است برای جنین زیان‌آور باشند و باید پیش از بارداری با پزشک صحبت شود.
- داروهای بیولوژیک مثل مهارکننده‌های TNF برای نشانه‌های شدیدی که به داروهای دیگر جواب نداده‌اند.
برای واسکولیت، NHS کورتون را درمان اصلی چند نوع آن (از جمله آرتریت سلول‌غول‌آسا و آرتریت تاکایاسو) می‌داند و برای انواع دیگر، داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی، گاه همراه کورتون. در آرتریت سلول‌غول‌آسا، NHS می‌گوید کورتون سریع، حتی پیش از تأیید تشخیص، برای حفظ بینایی شروع می‌شود و نباید ناگهانی قطع شود.
هیچ دارویی را، به‌ویژه کورتون، خودتان قطع یا کم نکنید. NHS می‌گوید کسانی که داروی سرکوب‌کنندهٔ ایمنی یا بیولوژیک می‌گیرند، در صورت نشانهٔ عفونت باید هر چه زودتر به پزشک یا تیم درمان خبر بدهند.
چه کارهایی از دست شما برمی‌آید؟
- داروها را مطابق نسخه مصرف کنید و آزمایش‌های منظم را از دست ندهید.
- معاینهٔ منظم چشم را جدی بگیرید، حتی اگر مشکلی حس نمی‌کنید (در بهجت).
- نشانه‌ها و دفعات شعله‌وری را یادداشت کنید: زخم دهان، چشم، پوست، مفصل.
- در مصرف کورتون از داروساز یا پزشک بپرسید که کارت یا یادداشت مخصوص کورتون لازم است یا نه. NHS می‌گوید کسانی که بیش از سه هفته یا با مقدار بالا کورتون می‌گیرند باید این کارت را همراه داشته باشند.
- اگر به تازگی با کسی که آبله‌مرغان یا زونا دارد تماس داشته‌اید و کورتون مصرف می‌کنید، فوراً با پزشک مشورت کنید (NHS).
- پیش از بارداری با پزشک صحبت کنید.
چه زمانی فوری کمک بگیرید؟
- سردرد جدید شقیقه‌ای همراه با درد فک هنگام جویدن، به‌ویژه بالای ۵۰ سال. NHS می‌گوید این می‌تواند آرتریت سلول‌غول‌آسا باشد و بدون درمان به سکته و نابینایی برسد. همان روز با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید. اگر مشکل بینایی هم دارید، همین حالا به اورژانس بیمارستان بروید.
- از دست رفتن ناگهانی دید. برای بهجت و واسکولیت هر دو مهم است. با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید.
- دوبینی، تاری دید یا چشم قرمز و دردناک. NHS در صفحهٔ یووئیت (التهاب داخل چشم) می‌گوید این حالت‌ها بررسی فوری می‌خواهند. همان روز به چشم‌پزشک یا اورژانس چشم بروید.
- افتادن یک طرف صورت، ضعف ناگهانی یک دست یا به‌هم‌ریختن ناگهانی گفتار. NHS می‌گوید بهجت شدید خطر سکته دارد. با ۱۱۵ تماس بگیرید.
- تب یا نشانهٔ عفونت در حالی که داروی سرکوب‌کنندهٔ ایمنی مصرف می‌کنید. همان روز به پزشک خبر بدهید.
- خون در ادرار، سرفهٔ خونی یا تنگی نفس تازه. NHS این‌ها را از نشانه‌های واسکولیت می‌داند. همان روز به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید. اگر مقدار خون زیاد است، نفس کشیدن سخت شده یا تنگی نفس شدید است، با ۱۱۵ تماس بگیرید.
فهرست کامل را در راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
آفت‌های مکرر دهان یعنی بهجت دارم؟
بیشتر آفت‌های دهان علت دیگری دارند و به بهجت ربطی ندارند. NHS می‌نویسد تشخیص بهجت آزمایش قطعی ندارد و معمولاً وقتی داده می‌شود که کسی دست‌کم سه بار آفت دهان در دوازده ماه داشته باشد و دست‌کم دو نشانهٔ دیگر مثل زخم تناسلی، التهاب چشم یا ضایعهٔ پوستی هم داشته باشد، و علت‌های دیگر کنار گذاشته شده باشد. اگر آفت‌هایتان مکرر است، با پزشک صحبت کنید.
بهجت درمان قطعی دارد؟
NHS می‌گوید درمان قطعی ندارد، ولی داروها اغلب می‌توانند التهاب را کنترل کنند و خطر عارضه‌های جدی را کم کنند. برنامه برای هر بیمار فرق می‌کند و بعضی فقط در شعله‌وری دارو می‌گیرند.
واسکولیت چیست؟ خطرناک است؟
NHS واسکولیت را گروهی از بیماری‌ها می‌داند که در آن‌ها سیستم ایمنی به رگ‌های سالم حمله می‌کند. شدتش از درگیری ساده پوست تا آسیب جدی به اندام‌هایی مثل قلب یا کلیه فرق می‌کند. بعضی انواع بدون درمان خطرناک‌اند، پس نشانه‌های هشدار را جدی بگیرید.
بالای ۵۰ سال دارم و تازگی سردرد شقیقه‌ای و درد فک هنگام جویدن دارم. چه کنم؟
NHS می‌گوید این نشانه‌ها می‌تواند التهاب شریان شقیقه (آرتریت سلول‌غول‌آسا) باشد که بدون درمان زود می‌تواند به سکته یا نابینایی برسد. همان روز با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید و منتظر نوبت عادی نمانید. اگر مشکل بینایی هم دارید، همین حالا به اورژانس بیمارستان بروید.
داروها عارضه دارند. چرا باید بخورم؟
داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی و کورتون واقعاً عوارض دارند. ولی در بیماری‌هایی مثل التهاب چشم یا رگ‌های بزرگ، درمان نکردن خطر از دست دادن بینایی یا سکته دارد. پزشک فایده و عارضه را برای شما می‌سنجد و آزمایش‌های منظم برای همین است. دارو را خودتان قطع نکنید.